Εννεαγραμματική Τυπολογία, Ο νέος κλάδος της σύγχρονης ψυχολογίας.

Πόσες φορές έχουμε διαπιστώσει ότι, στη συναναστροφή μας με τους άλλους, επαναλαμβάνουμε λάθη που δημιουργούν προβλήματα σ’ εμάς και στο περιβάλλον μας! Παρ’ όλα αυτά, φαίνεται ότι είναι αδύνατον να ξεφύγουμε από τυποποιημένους τρόπους σκέψης, αντίληψης και συμπεριφοράς, που δεν μας επιτρέπουν να έχουμε μία πιο άμεση και αυθεντική σχέση με τα πράγματα. Μπορούμε, άραγε, να δούμε τον εαυτό μας και τον κόσμο μ’ έναν διαφορετικό τρόπο;

Στη φιλοσοφική σκέψη όλων των εποχών συναντάμε την ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται την αληθινή φύση του κόσμου. Η πραγματικότητα είναι κάτι ασύλληπτο για τον ανθρώπινο νου. Και ενώ τίποτε στον πραγματικό κόσμο δεν μένει στατικό και όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας συνεχώς μεταβάλλονται, σιγά-σιγά η ψυχική μας συσκευή αρχίζει να χάνει τη δυνατότητα ν’ αντιλαμβάνεται αυτή τη διαρκή μεταβολή και παγιώνει κάποιους τρόπους αντίληψης. Έτσι οδηγούμαστε στο να ταξινομούμε καθετί που πέφτει στην αντίληψή μας, να του δίνουμε κάποιο όνομα και να το κατατάσσουμε σε διάφορα συστήματα, σύμφωνα μ’ έναν συγκεκριμένο τρόπο.

Με αυτήν την έννοια, το πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο είναι, εκ των πραγμάτων, κάτι υποκειμενικό και περιοριστικό. Η συνεχής διαστρέβλωση της αντίληψής μας μέσα από παγιωμένες φόρμες, ή τύπους αντίληψης, αφήνει βαθιά σημάδια στην ψυχή. Η ψυχή προσκολλάται στο μερικό και χάνει τη θέαση του συνόλου.

Ωστόσο, αυτές οι διαστρεβλώσεις ή “ελαττώματα” της αντίληψης είναι, κατά κάποιον τρόπο, τυποποιημένες και μπορούν να ταξινομηθούν σε κατηγορίες και να διερευνηθούν. Όσο περισσότερο καταλαβαίνει κάποιος τις λανθασμένες εικόνες που έχει για τα πράγματα, τόσο αυξάνεται η δυνατότητα να παλέψει μ’ αυτά τα “ελαττώματα”, για να διευρύνει τη συνείδησή του και να έχει μία πιο άμεση και αυθεντική σχέση με τον κόσμο.

Από την αρχαιότητα έγινε προσπάθεια κατάταξης των ανθρώπων σε τύπους και, κάθε φορά, με διαφορετικά κριτήρια. Κατά τον Πλάτωνα, η ψυχή του ανθρώπου περιλαμβάνει τρία στοιχεία: α) το λογιστικό που έχει ως κέντρο βάρους το κεφάλι, β) το θυμοειδές με κέντρο βάρους το στήθος και γ) το επιθυμητικό με κέντρο βάρους την περιοχή της κοιλιάς. Συνεπώς, οι άνθρωποι διακρίνονται σε τρεις τύπους, ανάλογα με το ποιο από τα τρία στοιχεία κυριαρχεί στην ψυχή, γεγονός που τυποποιεί, έτσι, ένα δεδομένο τρόπο αντίληψης.

Ο Αριστοτέλης διακρίνει τρεις τύπους: α) τον θεωρητικό, το κύριο ενδιαφέρον του οποίου εστιάζεται στην αναζήτηση της αλήθειας, β) τον πολιτικό, που το ενδιαφέρον του εστιάζεται στην πράξη και γ) τον απολαυστικό, που ενδιαφέρεται για την απόλαυση των υλικών αγαθών και των σωματικών ηδονών. Ο μαθητής του Αριστοτέλη, Θεόφραστος, στο έργο του Χαρακτήρες, ταξινομεί τους τύπους σύμφωνα με τα πάθη, που είναι σύμφυτα με την ανθρώπινη φύση και τα οποία εμφανίζονται με αμείλικτο τρόπο, όταν δεν υπάρχει πνευματική προσπάθεια, όπως δειλός, δεισιδαίμων, είρων, δύσπιστος, υπερήφανος, αυθάδης, τσιγκούνης, αισχροκερδής κ.τ.λ.

Στα πλαίσια της σύγχρονης ψυχολογίας έχουν ασχοληθεί με την τυπολογία της ανθρώπινης συμπεριφοράς αυθεντίες της επιστήμης, όπως ο Φρόιντ, ο Γιουγκ και πολλοί άλλοι.

Πέρα, ωστόσο, από την ακαδημαϊκή έρευνα, είναι κοινή εμπειρία όλων μας ότι καθώς σχετιζόμαστε με τους άλλους ανθρώπους γύρω μας, τους κατατάσσουμε ασυναίσθητα σε κάποια κατηγορία. Έτσι σε κάθε άνθρωπο μπορούμε να διακρίνουμε, άλλοτε πιο εύκολα και άλλοτε δυσκολότερα, ένα κύριο χαρακτηριστικό, γύρω από το οποίο δομείται ολόκληρη η προσωπικότητά του και το οποίο επαναλαμβάνεται και καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο δρα μέσα στη ζωή. Τα παρατσούκλια που, συχνά, χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε, με χιουμοριστική διάθεση, κάποιον γνωστό μας, σχετίζονται άμεσα μ’ αυτό το κύριο χαρακτηριστικό του.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχει αναπτυχθεί ένας νέος κλάδος της ψυχολογικής τυπολογίας, βασικό εργαλείο της οποίας είναι το πανάρχαιο σύμβολο του εννεαγράμματος. Η εννεαγραμματική τυπολογία αναγνωρίζει εννέα διαφορετικούς τύπους συμπεριφοράς και είναι ιδιαίτερα γνωστή, κυρίως, στην Αμερική όπου, ήδη, έχει ενταχθεί στον κύκλο σπουδών των πιο γνωστών Πανεπιστημίων της.

Μερικοί από τους βασικούς μελετητές της ενεαγραμματικής τυπολογίας είναι η Έλεν Πάλμερ, ο Ντον Ρίτσαρντ Ρίσο, ο Όσκαρ Ισάζο, ο Ναράνιο και άλλοι. Όλοι όσοι ασχολήθηκαν μέχρι τώρα με αυτό το σύστημα τυποποίησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς είχαν διαφορετικά κίνητρα, με αποτέλεσμα να βλέπουν το θέμα των τύπων από τη δική τους, κάθε φορά, οπτική γωνία.

Ο Ντον Ρ. Ρίσο, για παράδειγμα, μας προτρέπει ν’ ασχοληθούμε με την Εννεαγραμματική Τυπολογία για να είμαστε πιο αποτελεσματικοί στις σχέσεις μας με τους άλλους. Ο Χιλιανός ψυχολόγος Όσκαρ Ισάζο, για να περιγράψει τις συναισθηματικές προσκολλήσεις του κάθε τύπου, αναφέρθηκε στα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, τα οποία, σύμφωνα με την άποψή του, περιγράφουν τα κυρίαρχα πάθη του κάθε τύπου. Έτσι, το κύριο πάθος του τύπου 9 είναι η οκνηρία, του 1 ο θυμός, του 2 η υπερηφάνεια, του 3 η ματαιοδοξία, του 4 ο φθόνος, του 5 η απληστία, του 6 ο φόβος, του τύπου 7 η αδηφαγία (λαιμαργία), του 8 η λαγνεία. Η Έλεν Πάλμερ εστίασε τη δική της προσπάθεια στο να προσδιορίσει το κύριο χαρακτηριστικό, το οποίο εμποδίζει την εσωτερική ανάπτυξη κάθε τυπολογικού χαρακτήρα.

Όλοι οι σύγχρονοι ψυχολόγοι που ασχολούνται με την Εννεαγραμματική Τυπολογία προσπαθούν να εξηγήσουν τη μεταβλητότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς, με σκοπό να βοηθήσουν τους ασθενείς τους να γίνουν πιο ισορροπημένοι. Ωστόσο, είναι αναγκαίο να τονιστεί ότι η αλλαγή της συμπεριφοράς δεν σημαίνει, αναγκαστικά, κι εξέλιξη του τύπου. Η πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου δεν μπορεί να νοηθεί ως αλλαγή της προσωπικότητάς του αλλά ως επαφή με κάτι βαθύτερο και πιο ουσιαστικό μέσα του.

Η προσωπικότητα στον άνθρωπο είναι επίκτητη, αφού διαπλάθεται σταδιακά μέσα από την εκπαίδευση και τις κοινωνικές επιρροές. Το παιδί από μικρό μιμείται τις συμπεριφορές των μεγάλων και υιοθετεί τις τυποποιημένες στάσεις και αντιδράσεις που βλέπει γύρω του. Μεγαλώνοντας, αξιολογεί όλες τις εντυπώσεις που δέχεται από τον εξωτερικό κόσμο, κατά ένα μονόπλευρο τρόπο, γύρω από έναν κεντρικό άξονα αξιολόγησης, αυτό που παραπάνω ονομάσαμε κύριο χαρακτηριστικό του. Από εκεί και πέρα, μέσα του αρχίζουν, πλέον, να παγιώνονται συγκεκριμένοι τρόποι αντίδρασης, που επαναλαμβάνονται αυτόματα, χωρίς ο άνθρωπος να συμμετέχει συνειδητά.

Στο κύριο χαρακτηριστικό ή “κύριο ελάττωμα” είχε αναφερθεί ιδιαίτερα ο Γ. Γκουρτζίεφ. Ο ‘Ελληνας φιλόσοφος πίστευε ότι η αντίληψη του κύριου χαρακτηριστικού από τον κάθε τύπο είχε νόημα, μόνο όταν σχετιζόταν άμεσα με την πρακτική άσκηση μέσω της οποίας ο κάθε τύπος μπορούσε ν’ αποσπασθεί από τη μηχανική συμπεριφορά του, να την παρατηρήσει και να εργαστεί, με σκοπό να γνωρίσει τον εαυτό του και ν’ αναπτύξει τη συνείδησή του. Αναφέρει τα εξής: “Κάθε άνθρωπος έχει ένα ορισμένο γνώρισμα που είναι βασικό. Είναι σαν ένας άξονας γύρω από το οποίον στρέφεται η ‘ψεύτικη προσωπικότητά του’. Η προσωπική εργασία του κάθε ανθρώπου πρέπει να είναι η πάλη ενάντια σ’ αυτό το κύριο ελάττωμα. Αυτό εξηγεί γιατί δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν γενικοί κανόνες εργασίας και γιατί όλα τα συστήματα που επιχειρούν να φτιάξουν τέτοιους κανόνες είτε δεν καταλήγουν πουθενά είτε κάνουν κακό. Η μελέτη του κύριου ελαττώματος και η πάλη ενάντια σ’ αυτό αποτελούν, θα έλεγε κανείς, το ατομικό μονοπάτι του κάθε ανθρώπου, αλλά ο σκοπός πρέπει να είναι ο ίδιος για όλους”.

Πιστεύω ότι εκείνο που διαφέρει στον άνθρωπο, που έχει αποκτήσει κάποιο βαθμό ελευθερίας από την προσωπικότητά του, είναι ότι η συμπεριφορά του μπορεί να αποδεσμευτεί από κάθε τύπο στάσης απέναντι στη ζωή. Η δυνατότητα αυτή πηγάζει από το γεγονός ότι η προσοχή του δεν εστιάζεται στα δρώμενα του κόσμου γύρω του, αλλά στον εαυτό του. Αναπόφευκτα, αυτός που ασχολείται με την πνευματική ανάπτυξη οφείλει να γνωρίσει την προσωπικότητά του, δηλαδή το είδος της μηχανικότητας και των αυτόματων αντιδράσεων που συνήθως εκδηλώνει σε διαφορετικές περιστάσεις της ζωής του. Με έκπληξη θα διαπιστώσει ότι η συμπεριφορά του μπορεί να είναι προβλέψιμη!

της ΠΟΠΗΣ ΑΣΤΕΡΗ.