Ross, είσαι ο μόνος άνθρωπος στην Ελλάδα που έχει άμεση γνώση της μουσικής από την Ινδία μέχρι τα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο, αλλά και της δυτικής μουσικής. Ποιες πιστεύεις ότι είναι οι ουσιαστικές διαφορές μεταξύ ανατολικής και δυτικής μουσικής;
Μουσική είναι η μουσική της Δύσης, μουσική είναι κι αυτή της Ανατολής. Σε ένα πολύ βασικό επίπεδο είναι ίδιες, ωστόσο υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Η μουσική της Ανατολής ανήκει, κατά κύριο λόγο, στο είδος που ονομάζεται «τροπική μουσική», δηλαδή χρησιμοποιεί τη μελωδία και το ρυθμό αλλά δεν κάνει χρήση αυτού που στη δυτική μουσική γλώσσα ονομάζουμε «αρμονία». Η μουσική της Δύσης κάνει χρήση της μελωδίας, του ρυθμού αλλά και της αρμονίας. Με την πρώτη ματιά, ίσως, μας δίνει την εντύπωση ότι η μια είναι πιο πλήρης από την άλλη, αφού χρησιμοποιεί τρία στοιχεία ενώ η άλλη μόνο δυο.
Στη μουσική, όμως, τα πράγματα δεν κρίνονται έτσι και, σίγουρα, μια ποιοτική σύγκριση μεταξύ αυτών των δυο παραδόσεων δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα. Ίσως, η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα σ’ αυτά τα δυο είδη μουσικής αφορά το τι επιδιώκει η μια και τι ή άλλη. Η δυτική μουσική τονίζει περισσότερο τη διάσταση της προσωπικής και ατομικής έκφρασης. Δηλαδή, λειτουργεί ως ένα όχημα για την εξωτερίκευση προσωπικών συναισθημάτων και αισθήσεων και, κατά συνέπεια, στηρίζεται κατά πολύ στην προσωπική διάσταση του ανθρώπου. Ο μουσικός στη Δύση, ως άτομο μέσα από το μουσικό του έργο, δημιουργεί. Ο μουσικός στις χώρες της Ανατολής λειτουργεί εντελώς διαφορετικά. Δεν είναι δημιουργός αλλά αγωγός μιας διάστασης που τον υπερβαίνει ως άτομο, που εισέρχεται μέσω αυτού στο χώρο των ανθρώπων και τους μεταφέρει όλους μαζί σε μία άλλη υπερβατική διάσταση.
Στο σημερινό κόσμο λέμε Ανατολή και Δύση, ενώ παλαιότερα η λεγόμενη «ανατολίτικη» αντίληψη επικρατούσε και στη Δύση και ο διαχωρισμός ανάμεσα σ’ αυτά τα δυο, ουσιαστικά, δεν υπήρχε. Συνεπώς, μιλάμε περισσότερο για μια αρχαία και μια σύγχρονη αντίληψη και όχι ακριβώς με γεωγραφικούς όρους. Η μια αντίληψη θέλει τον άνθρωπο δημιουργό, ενώ η άλλη τον θέλει «αγωγό». Προσωπικά πιστεύω ότι υπάρχουν αλήθειες και στις δυο αντιλήψεις και ότι το ζητούμενο είναι να αντιληφθούμε αυτές τις αλήθειες σ’ ένα πνευματικό επίπεδο. Η βαθιά κατανόηση των φαινομενικά αντίθετων αξιών, συχνά, λύνει την αντίθεση που είναι περισσότερο προϊόν του τρόπου με τον οποίο η αντίληψή μας έχει συνηθίσει να βλέπει τα πράγματα.
Ξεκινώντας από την «ανατολίτικη» αντίληψη, ο «άνθρωπος-αγωγός» ανακαλύπτει, μέσω της υπέρβασης, τον «άνθρωπο-δημιουργό», ο οποίος αναζητάει ξανά τη διάσταση του ως αγωγό, που τον οδηγεί ξανά στη διάσταση του δημιουργού και πάει λέγοντας.
Η σημαντική λεπτομέρεια σ’ αυτήν την πορεία πίσω-μπρος είναι ότι, με κάθε παλινδρόμηση, οι αποστάσεις μικραίνουν λίγο ανάμεσα σ’ αυτές τις δυο διαστάσεις μέχρι που, στο τέλος, συναντιούνται σε ένα σημείο. Η πορεία προς αυτό το σημείο είναι πολύ μακριά και βασανιστική. Είναι μια πορεία, τουλάχιστον, χιλίων χρόνων και μερικοί τρελοί προσπαθούμε να τη διανύσουμε σε μια μικρή ζωή! Δεν είναι καθόλου υπερβολή αυτό που λέω! Χίλια χρόνια σε μια μικρή ζωή! Η μουσική μπορεί να σου τα δώσει αν της δοθείς. Αυτό είναι μόνο ένα από τα μεγάλα μυστικά της, αλλά υπάρχουν και άλλα πολλά, ακόμα πιο μεγάλα!
Καμιά φορά ακούω ανθρώπους να μαλώνουν ακόμη για το ποια είναι καλύτερη, η «ανατολίτικη» ή η «δυτική» μουσική, και θλίβομαι. Ακούμε, συχνά, τους «Ανατολίτες» να εξαπολύουν αφορισμούς θρησκευτικού τύπου ενάντια στους «Δυτικούς» χαρακτηρίζοντάς τους ως «συγκερασμένους» και ό,τι άλλες αηδίες μπορεί κανείς να φανταστεί. Και από την άλλη, οι «Δυτικοί» απορρίπτουν τους «Ανατολίτες» ως οπισθοδρομικούς και «κολλημένους». Όλα αυτά είναι για μένα φαιδρότητες που ακούγονται μονάχα από ανθρώπους που δεν έχουν καταλάβει το παραμικρό για τη μουσική και που, επιμένοντας στην άγνοιά τους, την προσβάλλουν με τον πιο βάναυσο τρόπο.
Τελικά, το να ακούμε ή να παίζουμε σε φυσικές (ασυγκέραστες) κλίμακες έχει κάποιο νόημα ή όλα είναι μια συνήθεια και, απλά, σε κάποιους αρέσει το ένα ή το άλλο;
Κάποια είδη μουσικής διακρίνονται από ορισμένα τεχνικά χαρακτηριστικά και ανάμεσα σ’ αυτά είναι τα συγκεκριμένα μουσικά διαστήματα, που χρησιμοποιεί η μια ή η άλλη παράδοση. Όλα τα τεχνικά χαρακτηριστικά μιας μουσικής αναπτύσσονται από την ίδια τη μουσική, εξαιτίας της «αυτοσυνέπειας» της μουσικής αυτής, δηλαδή της ιδιότητας που εμπεριέχει η ίδια η μουσική σχετικά με το ν’ ακολουθεί κάποιες ακριβείς φόρμες. Τα τεχνικά αυτά χαρακτηριστικά έχουν σημασία και λόγο ύπαρξης πολύ συγκεκριμένο.
Ωστόσο, τίποτα από όλα αυτά δεν πρέπει ποτέ να καταλήξει να γίνει δόγμα. Στην ανατολίτικη μουσική παράδοση χρησιμοποιούν τα «μικροδιαστήματα», όχι επειδή είναι αντικειμενικά «σωστά» αλλά επειδή κινούνται πάνω στην ίδια τη λογική του κόσμου, όπου αναπτύχθηκε η μουσική αυτή. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει στη Δύση με τα συγκερασμένα διαστήματα. Σημασία έχει να ακούσουμε είτε την ανατολίτικη είτε τη δυτική μουσική ως μια ολότητα, ως μία δόνηση που πηγάζει από έναν κόσμο ολόκληρο, κι όχι να σταθούμε στα επιμέρους στοιχεία με την ελπίδα ότι έτσι θα μας γίνει κατανοητή.
Η μουσική στην πράξη έχει σχέση με τα μαθηματικά ή είναι μια τυχαία διαδοχή φθόγγων;
Η μουσική, όπως όλα τα πράγματα στο σύμπαν, έχει σχέση με τα μαθηματικά. Μερικά από τα μαθηματικά με τα οποία έχει σχέση, μας είναι κατανοητά, αλλά υπάρχουν παρά πολλά που δεν μας είναι. Η αντίληψη μας για τα μαθηματικά καθορίζεται άμεσα από τη γνώση που έχουμε γι’ αυτά, η οποία είναι και θα είναι πάντοτε περιορισμένη. Το σημείο συνάντησης της μουσικής και των μαθηματικών είναι, μάλλον, στο άπειρο το οποίο δεν χωράει στο νου κανενός ανθρώπου. Και οι Δυτικοί και οι Ανατολίτες στέκουν με την ίδια αμηχανία μπροστά στο άπειρο, αλλά όλοι αγαπούν τη μουσική!
Κάποιοι λένε ότι η μουσική είναι τροφή για το συναίσθημα. Τι έχεις να πεις γι’ αυτήν την άποψη;
Μέσω της μουσικής ο νους, το συναίσθημα, το ένστικτο και όλα τα υπόλοιπα κομμάτια μας ισορροπούν και ενώνονται. Αλίμονό μας αν παραταΐζουμε τα αδηφάγα συναισθήματά μας μόνο!
Σ’ όλες τις ιερές παραδόσεις και σε πολλές θρησκευτικές τελετές υπάρχει μουσική. Η μουσική αυτή έχει κάτι το διαφορετικό;
Η ιερή μουσική είναι, απλώς, η μουσική που δείχνει ότι όλα είναι ιερά και όλα είναι ένα. Το γεγονός ότι μια μουσική μπορεί να πηγάζει από μια «θρησκευτική» παράδοση δεν εξασφαλίζει την ιερότητά της. Για παράδειγμα, το «What a wonderful world» του Louis Armstrong είναι ένα απλό κοσμικό τραγούδι που όχι απλώς αγγίζει, αλλά αγκαλιάζει το Ιερό. Αντίθετα, πολλοί χριστιανικοί, ισλαμικοί, βουδιστικοί και άλλοι ύμνοι μπορεί και να μην το έχουν. Βεβαίως και εκεί θα βρούμε άλλα πράγματα που όντως έχουν μέσα τους τη διάσταση του Ιερού, αλλά το γεγονός ότι είναι προϊόντα μιας «θρησκείας» από μόνο του, δεν λέει τίποτα. Αυτοί που βασανίζονται χίλια χρόνια μέσα σε μια μικρή ζωή, είναι αυτοί που φανερώνουν τα ιερά, και αυτοί μπορούν να προέρχονται από οπουδήποτε. Συνήθως, βέβαια, αυτοί έρχονται από το πουθενά!
Πιστεύεις ότι οι συνθήκες της ζωής διαμορφώνουν τη μουσική ή -όπως ισχυρίζονται κάποιοι- η μουσική παίζει κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση των συνθηκών της ζωής;
Η μουσική δίνει στον καθέναν αυτό που θα της ζητήσει ο ίδιος. Ο ένας θέλει τη μουσική να είναι ο καθρέφτης της πορείας του μέσα από τη ζωή, ο άλλος της ζητάει να τον πάει πέρα κι από τη ζωή την ίδια. Η μουσική θα ανταποκριθεί στο αίτημα και του ενός και του αλλού, αρκεί αυτός να μένει σταθερός στο αίτημά του. Ζήτα πολλά από τη μουσική! Θα σου τα δώσει! Απλά, τα μεγάλα αιτήματα θέλουν αντίστοιχες θυσίες. Αυτό που θα σου δώσει, όμως, η μουσική θα είναι πάντα πολύ μεγαλύτερο από τη θυσία που θα κάνεις εσύ γι’ αυτήν.
Έχω ακούσει από πολλούς ότι η δική σου μουσική είναι και παλιά και καινούργια και ανατολική και δυτική κι ελληνική και ξένη.
Ίσως επειδή δεν με απασχόλησε ποτέ το γεγονός αν η μουσική μου είναι παλαιά, καινούργια, ανατολίτικη, δυτική, ελληνική, ξένη ή οτιδήποτε άλλο, είχε σαν αποτέλεσμα ν’ αφήσω όλα αυτά τα στοιχεία να εισρεύσουν σ’ αυτήν. Το μόνο που με απασχολεί είναι, την ώρα που παίζω, να είμαι και παρών και απών ταυτόχρονα. Δεν θα προσπαθήσω να εξηγήσω τι εννοώ μ’ αυτό που λέω. Το ξέρω πολύ καλά ότι το να εξηγήσω αυτό ξεπερνάει κατά πολύ τις περιορισμένες μου δυνατότητες.
Πώς βλέπεις το μέλλον της μουσικής στον πλανήτη;
Η αληθινή μουσική πάντα θα υπάρχει, όπως θα υπάρχουν πάντα και «τα μουσικοφανή», δηλαδή αυτά που μοιάζουν με μουσική, αλλά δεν είναι τίποτε άλλο παρά απομιμήσεις της. Εμείς πρέπει να διαλέξουμε ποιον κόσμο, ποιον πλανήτη θέλουμε. Και ο Παράδεισος και η Κόλαση εδώ είναι, εμείς επιλέγουμε. Οι προβλέψεις είναι για τους προφήτες και εγώ σίγουρα δεν ανήκω σε αυτούς. Οι απλές διαπιστώσεις είναι για μας τους απλούς ανθρώπους και αυτή είναι η δική μου.
συζήτηση με τον Ανδρέα Ζαρκαδούλα.